आजच्या डिजिटल युगात मोबाईल बँकिंग, UPI पेमेंट, सोशल मीडिया आणि ऑनलाइन खरेदी यांचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे. त्यामुळे आपली अनेक कामे सोपी झाली असली, तरी ऑनलाइन फसवणूक आणि सायबर गुन्ह्यांचा धोकाही वाढत आहे.
याच पार्श्वभूमीवर भारतात ऑक्टोबर २०२६ मध्ये ‘Be Cyber Street Smart’ ही देशव्यापी सायबर सुरक्षा जनजागृती मोहीम सुरू करण्यात आली आहे. या मोहिमेचा उद्देश नागरिकांना डिजिटल व्यवहार सुरक्षितपणे करण्यासाठी जागरूक करणे आणि नव्या प्रकारच्या ऑनलाइन फसवणुकीपासून सावध करणे हा आहे.
चला, या मोहिमेबद्दल आणि आपला मोबाईल, बँक खाते व वैयक्तिक माहिती सुरक्षित ठेवण्याच्या महत्त्वाच्या उपायांबद्दल जाणून घेऊया.
Be Cyber Street Smart मोहीम काय आहे?
Data Security Council of India (DSCI) या संस्थेने Cyber Security Awareness Month 2026 च्या निमित्ताने ‘Be Cyber Street Smart’ ही देशव्यापी जनजागृती मोहीम सुरू केली आहे.
या मोहिमेचे उद्घाटन मुंबईतील Bombay Stock Exchange (BSE) येथे करण्यात आले. महाराष्ट्राचे माहिती तंत्रज्ञान मंत्री आशिष शेलार यांच्यासह विविध सरकारी आणि उद्योग क्षेत्रांतील प्रतिनिधी या उपक्रमाशी संबंधित होते.
या मोहिमेत पारंपरिक कठपुतळी कथाकथनाच्या माध्यमातून सायबर सुरक्षेचे संदेश लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
या मोहिमेत प्रामुख्याने पुढील विषयांवर भर दिला जात आहे:
- मोबाईल ॲप्स आणि ईमेल सुरक्षितपणे वापरणे.
- सोशल मीडिया खात्यांचे संरक्षण करणे.
- UPI आणि डिजिटल पेमेंटमधील फसवणूक ओळखणे.
- AI च्या मदतीने होणाऱ्या व्हॉइस-क्लोनिंग आणि डीपफेक फसवणुकीपासून सावध राहणे.
- बनावट APK ॲप्स आणि डिजिटल अरेस्टच्या नावाखाली होणाऱ्या फसवणुकीबद्दल जागरूकता वाढवणे.
अधिकृत संदर्भ: Data Security Council of India (DSCI)
ऑनलाइन फसवणुकीचे 5 सामान्य प्रकार
1. UPI आणि QR कोड फसवणूक
सायबर गुन्हेगार अनेकदा पैसे मिळवून देण्याच्या बहाण्याने QR कोड स्कॅन करण्यास सांगतात किंवा UPI PIN टाकण्यास प्रवृत्त करतात.
काय लक्षात ठेवावे?
- पैसे मिळवण्यासाठी सामान्यतः UPI PIN टाकण्याची आवश्यकता नसते.
- पैसे पाठवण्यापूर्वी स्क्रीनवरील प्राप्तकर्त्याचे नाव आणि रक्कम तपासा.
- अनोळखी व्यक्तीने पाठवलेला QR कोड विचार न करता स्कॅन करू नका.
- पेमेंटचा स्क्रीनशॉट पाहूनच व्यवहार यशस्वी झाल्याचे गृहीत धरू नका; स्वतःच्या बँक खात्यात व्यवहार तपासा.
2. बनावट Customer Care आणि KYC कॉल
काही लोक बँक कर्मचारी, कुरिअर कंपनीचे प्रतिनिधी किंवा ग्राहक सेवा अधिकारी असल्याचे सांगून फोन करतात. त्यानंतर OTP, कार्डची माहिती किंवा स्क्रीन शेअर करण्याची परवानगी मागतात.
सुरक्षिततेसाठी:
- OTP, UPI PIN आणि कार्डचा CVV कोणालाही सांगू नका.
- अनोळखी व्यक्तीच्या सांगण्यावरून AnyDesk किंवा अन्य Remote Access ॲप इन्स्टॉल करू नका.
- ग्राहक सेवा क्रमांक संबंधित कंपनीच्या अधिकृत वेबसाइटवरूनच मिळवा.
3. बनावट APK ॲप्स
WhatsApp किंवा SMS वरून आलेल्या APK फाइलमधून ॲप इन्स्टॉल केल्यास मोबाईलमधील माहिती आणि परवानग्यांचा गैरवापर होऊ शकतो.
उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती सरकारी योजना, कुरिअर किंवा बँक अपडेटच्या नावाने ॲप पाठवू शकते.
काय करावे?
- शक्यतो अधिकृत Google Play Store किंवा Apple App Store मधूनच ॲप डाउनलोड करा.
- अनोळखी वेबसाइटवरील APK फाइल इन्स्टॉल करू नका.
- ॲपला Contacts, SMS किंवा Accessibility परवानगीची गरज आहे का, हे तपासा.
- संशयास्पद ॲप दिसल्यास त्याचा वापर थांबवा आणि डिव्हाइस सुरक्षित करण्यासाठी योग्य पावले उचला.
4. AI Voice Cloning आणि Deepfake Scam
AI तंत्रज्ञानाच्या मदतीने एखाद्या व्यक्तीच्या आवाजासारखा बनावट आवाज तयार करणे किंवा खोटा व्हिडिओ बनवणे शक्य झाले आहे.
उदाहरणार्थ, तुम्हाला ओळखीच्या व्यक्तीच्या आवाजात फोन येऊ शकतो आणि ती व्यक्ती तातडीने पैसे पाठवण्यास सांगू शकते.
अशा वेळी:
- फोनवरील आवाज ओळखीचा वाटला तरी लगेच पैसे पाठवू नका.
- संबंधित व्यक्तीला तिच्या नेहमीच्या नंबरवर स्वतंत्रपणे फोन करून खात्री करा.
- अचानक आलेल्या पैशांच्या विनंतीची दुसऱ्या माध्यमातून पडताळणी करा.
- व्हिडिओ कॉलवर दिसणाऱ्या व्यक्तीची ओळख केवळ दृश्यावरून निश्चित समजू नका.
5. Digital Arrest Scam
या प्रकारात फसवणूक करणारे स्वतःला पोलीस, तपास यंत्रणा किंवा सरकारी अधिकारी असल्याचे सांगतात. तुमच्यावर गुन्हा दाखल असल्याची भीती दाखवून पैसे मागितले जाऊ शकतात.
लक्षात ठेवा: फोन किंवा व्हिडिओ कॉलवर भीती दाखवून पैसे हस्तांतरित करण्यास सांगितले, तर तो गंभीर धोक्याचा संकेत आहे.
अशा वेळी काय करावे?
- घाबरून पैसे पाठवू नका.
- बँक तपशील, OTP किंवा संवेदनशील कागदपत्रे शेअर करू नका.
- कॉल, नंबर आणि संदेशांचे पुरावे जतन करा.
- गरज असल्यास स्थानिक पोलिसांशी किंवा अधिकृत सायबर गुन्हे तक्रार यंत्रणेशी संपर्क साधा.
मोबाईल आणि ऑनलाइन खाते सुरक्षित ठेवण्यासाठी 10 महत्त्वाच्या टिप्स
- मजबूत पासवर्ड वापरा: प्रत्येक महत्त्वाच्या खात्यासाठी वेगळा पासवर्ड ठेवा.
- Two-Factor Authentication सुरू करा: उपलब्ध असेल तेथे अतिरिक्त सुरक्षा सक्षम करा.
- OTP आणि UPI PIN गुप्त ठेवा: बँक कर्मचारी असल्याचा दावा करणाऱ्या व्यक्तीलाही हे तपशील देऊ नका.
- मोबाईल अपडेट ठेवा: ऑपरेटिंग सिस्टम आणि ॲप्सचे सुरक्षा अपडेट नियमितपणे इन्स्टॉल करा.
- संशयास्पद लिंक टाळा: SMS, ईमेल किंवा WhatsApp मधील अनोळखी लिंक उघडण्यापूर्वी तपासा.
- स्क्रीन शेअरिंगबाबत सावध राहा: अनोळखी व्यक्तीच्या सांगण्यावरून स्क्रीन शेअर करू नका.
- सोशल मीडिया गोपनीयता तपासा: तुमची वैयक्तिक माहिती कोण पाहू शकते, हे सेटिंग्जमधून नियंत्रित करा.
- बँक व्यवहारांचे अलर्ट सुरू ठेवा: SMS किंवा ॲप नोटिफिकेशनमुळे अनधिकृत व्यवहार लवकर लक्षात येऊ शकतात.
- ॲप परवानग्या तपासा: अनावश्यक Contacts, SMS, Camera किंवा Location परवानग्या बंद करा.
- तातडीच्या मागण्यांवर विश्वास ठेवण्यापूर्वी खात्री करा: भीती, घाई किंवा मोठ्या बक्षिसाचे आमिष दाखवणारे संदेश नीट पडताळा.
ऑनलाइन फसवणूक झाल्यास तक्रार कुठे करावी?
तुमच्या बँक खात्यातून अनधिकृत व्यवहार झाला किंवा ऑनलाइन फसवणूक झाली, तर विलंब न करता पुढील उपाय करा.
1. सायबर गुन्हे हेल्पलाइन 1930 वर संपर्क साधा.
आर्थिक सायबर फसवणूक झाल्यास शक्य तितक्या लवकर 1930 या हेल्पलाइनवर संपर्क साधा. वेळेत तक्रार केल्यास व्यवहाराशी संबंधित रक्कम रोखण्यासाठी प्रयत्न होऊ शकतात; मात्र पैसे परत मिळण्याची हमी नसते.
2. राष्ट्रीय सायबर क्राइम पोर्टलवर तक्रार नोंदवा.
अधिकृत वेबसाइट: https://www.cybercrime.gov.in/
तक्रार नोंदवताना उपलब्ध पुरावे, व्यवहाराचा तपशील, संबंधित मोबाइल नंबर, संदेश आणि स्क्रीनशॉट तयार ठेवा.
3. तुमच्या बँकेशी त्वरित संपर्क साधा.
बँकेला व्यवहाराची माहिती द्या आणि खाते किंवा कार्ड सुरक्षित करण्यासाठी आवश्यक उपाय विचारा.
4. पुरावे जतन करा.
फसवणूक करणाऱ्या व्यक्तीचे संदेश, कॉल तपशील, UPI Transaction ID, बँकेचे SMS आणि पेमेंट पावत्या शक्य असल्यास जतन करा.
निष्कर्ष
डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे आपले जीवन सोपे झाले आहे; परंतु त्याचा सुरक्षित वापर करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. भारतातील ‘Be Cyber Street Smart’ ही मोहीम नागरिकांना ऑनलाइन जगात अधिक सतर्क आणि जबाबदार बनवण्याचा प्रयत्न करत आहे.
कोणताही संशयास्पद फोन, लिंक किंवा पैशांची तातडीची मागणी आल्यास घाई करू नका. आधी पडताळणी करा आणि त्यानंतरच निर्णय घ्या.
लक्षात ठेवा: तुमचा OTP, UPI PIN आणि पासवर्ड ही तुमची जबाबदारी आहे. सावध राहा, सुरक्षित राहा आणि हा लेख आपल्या कुटुंबीयांसोबत शेअर करा.